ВИЧ жана СПИД боюнча саясий декларация: 2030-жылга чейин ВИЧ менен күрөштү активдештирүүгө жана СПИД эпидемиясын токтотууга тездетилген ыргак менен

UNCT-KG-UNAIDS-Publication-Pilit-Declarat

ЮНЭЙДС 2016-жылы БУУнун Башкы Ассамблеясы кабыл алган СПИДди токтотуу боюнча Саясий декларациясында бекитилген жаңы максаттарды, тапшырмаларды жана милдеттенмелерди кубаттайт. Өлкөлөр 2030-жылга чейин СПИД эпидемиясын токтотуу үчүн аракеттерди активдештирүү боюнча тарыхый жактан маанилүү жана чукул планды бекитишти. Саясий декларация кийинки беш жыл ичинде СПИД менен күрөшүү боюнча чараларды тездетүүгө глобалдык мандат берет.

Дүйнөлүк лидерлер эч бир өлкө СПИДди токтото албаганын жана эч бир өлкө ВИЧке каршы туруу чараларынан четтей албай турганын таанышты. Мүчө мамлекеттер 2030-жылга чейинки мезгилге туруктуу өнүктүрүү жаатындагы Күн тартибин жүзөгө ашыра баштагандан тарта бул максатка бир гана шартта жетүү мүмкүн экенин таанышты – бул үчүн 2020-жылга чейин чараларды күчөтүү максаттары аткарылышы керек.

СПИДди токтотуу боюнча саясий декларацияда кабыл алынган 2030-жылга чейин ВИЧ менен күрөштү активдештирүүгө жана СПИД эпидемиясын токтотууга тездетилген темптер менен жетүү максаттары жана милдеттенмелери дүйнө үчүн жетектөөчү аспаптар катары кызмат өтөйт. Бул аспаптар ден соолукка, өнүгүүгө, адилетсиздикти, теңсиздикти, жакырчылыкты жана жаңжалдарды жеңүүгө байланыштуу маанилүү тапшырмаларды аткарууда колдонулат.

Жалпы элес

2016-жылдагы Саясий декларация дүйнөнү 2030-жылга чейинки мезгилге туруктуу өнүктүрүү жаатындагы Күн тартибин колдоого төмөнкүдөй максаттарга жетүүгө чакырат:

1. ВИЧ илдетин жуктургандардын жалпы дүйнөлүк көрсөткүчүн кыскартуу: 2020-жылга чейин жылына 500 000ге чейин.

2. СПИД менен күрөшүүгө байланышкан өлүмдөрдүн санынын жалпы дүйнөлүк көрсөткүчүн кыскартуу: 2020-жылга чейин 500 000ге чейин кыскартуу.

3. 2020-жылга карата ВИЧке байланыштуу стигматизацияны жана басмырлоону токтотуу.

Күчтүү жетекчилик жана ВИЧ менен жашаган адамдарды, жамааттарды жана жарандык коомду тарткан учурда гана бул максаттарга жетүү мүмкүн экенин Саясий декларация тастыктайт.

Дарылоодон өткөн адамдардын санын эки эсе көбөйтүү

2015-жылдын соңунда ВИЧтен дарыланган адамдардын саны 17 миллионго жетти. 2015-жылга 15 миллион адам дарылоодон өтөт деген максат коюлган. Өлкөлөрдүн лидерлери ВИЧ менен жашаган адамдардын 90% (балдар, өспүрүмдөр жана улуу адамдар) өз статусун билүүсүн, статусун билген адамдардын 90% дарылануусун жана дарылоодон өтүп жаткан адамдардын 90% вирустук жүктү азайта алуусун кепилдөөгө милдеттеништи.

Өлкөлөр ВИЧ менен жашаган балдар арасында дарылангандардын көрсөткүчүнүн төмөн болуп жаткан өңдүү көйгөйдү чукул арада чечүүнүн үстүнөн иштерин улантышууда.

1. ВИЧ менен жашаган 30 миллион адам 2020-жылга чейин дарыланууга жетүүсүн камсыздоо үчүн 90-90-90 максаттуу багыттарына жетүү.

2. 2018-жылга чейин ВИЧ менен жашаган 1,6 миллион баланын дарыланууга жетүүсүн камсыздоо.

Тездетилген ыргак менен профилактика жүргүзүү

ВИЧ-илдетин болтурбоо боюнча максаттар бардык аялдар жана өспүрүм кыздар, мигранттар, өзөктүк топтор – башка эркектер менен жыныстык катнашта болгон эркектер; баңгизат колдонгон адамдар; транссексуалдар жана абакта отургандар үчүн комплекстүү кызмат көрсөтүүлөргө жетүүсүн камсыздоого көмөктөшүүгө өлкөлөрдү шыктандырат. ВИЧ жугуу ыктымалдуулугу жогору болгон жерлерде жана жуктуруп алуу тобокелдиги жогору болгон топтордо ВИЧти алдын алуу боюнча кызмат көрсөтүүлөр менен камсыздоо үчүн өзгөчө чаралар көрүлөт.

Саясий декларация жайгашкан жери жана калк канчалык маанилүү болгонун тааныйт. Анткени ар бир өлкөдө жана региондо эпидемия айырмаланат. Саясий декларация балдар, жаштар жана улуу адамдар үчүн алдын алуу жана дарылоо боюнча регионалдык максаттуу көрсөткүчтөрдү белгилөө жолу менен аймактык аракеттерге жана отчеттуулука чакырат. Анын ичинде:

3. Бардык аялдарга, өспүрүм кыздарга жана калктын өзөктүк топторуна ВИЧти алдын алуу боюнча комплекстүү кызмат көрсөтүүлөрдү жеткирүү, анын ичинде 2020-жылга чейин зыянын азайтуу боюнча кызмат көрсөтүүлөр.

4. ВИЧ илдетин жуктуруп алуу тобокелдигине кабылган 3 миллион адамдын арасында 2020-жылга карата байланыш түзгөнгө чейин профилактика жүргүзүү.

5. 2020-жылга чейин киреше деңгээли төмөн жана орто болгон өлкөлөрдү 20 миллиард презерватив менен камсыздоо.

Бирок Саясий декларация өзгөчө жабыркаган түрдүү аймактарда калктын өзөктүк топторунун кызыкчылыктарын жетиштүү деңгээлде чагылдыра алган жок.

Балдар арасында ВИЧ илдетинин жаңы учурларын токтотуу

Балдар арасында ВИЧ илдетинин жаңы учурларын жок кылуу жана алардын энелеринин ден соолугун камсыздоо боюнча милдеттенме жаңы Саясий декларацияда тастыкталды жана анда энелер чукул арада жана өмүр бою антиретровирустук терапия менен камсыздалышына басым жасады.

6. 2020-жылга чейин ар бир региондо жаңы инфекциялардын санын 95% азайтуу жолу менен балдар арасында ВИЧ илдетинин жаңы учурларын болтурбоо.

Аялдарга, секелек кыздарга, жаштарга жана гендердик теңдикке көңүл буруу

Күн сайын жаштар арасында дээрлик эки миңге жакын ВИЧ илдетин жуктурган жаңы учур катталып турат. Бирок жаш кыздардын 28% гана ВИЧ тууралуу маалыматка ээ. Өлкөлөрдүн лидерлери жаштарды колдоп, аларга жооп чараларды илгерилетүүдө чечүүчү роль ойноо мүмкүнчүлүгүн берүү милдеттенмесин алышты. Муну жаштардын ден соолукка жана сексуалдык, репродуктивдүү саламаттык, ВИЧ илдетин болтурбоо жаатында ар тараптуу билим алууга болгон укуктарын толук ишке ашырууга көмөктөшүү жолу менен ишке ашырышат. Саясий декларация сексуалдык жана репродуктивдүү ден соолукту, репродуктивдүү укуктарды коргоого жалпы жеткиликтүүлүктү да тааныйт.

Африка өлкөлөрүндөгү кыз-келиндер менен секелектер арасында эпидемия жүгүн азайтууга өзгөчө көңүл бурулат.

Саясий декларация өзүнө гендердик теңдикке жетүү боюнча милдеттенмелерди алат. Бул үчүн аялдарга жана кыздарга карата зордук-зомбулуктун жана басмырлоонун бардык түрлөрүн жок кылуу ишинде аялдардын лидерлигине инвестиция жумшайт. Бул болсо алардын потенциалын жана ВИЧ илдетинен коргонуусун күчтөндүрөт. Ушуну менен бирге мында эркектердин жана балдардын алмаштырууга мүмкүн болбогон ролу жана катышуусу баса белгиленген.

7. 2020-жылга чейин дүйнө жүзү боюнча ВИЧ жуктурган 15-24 жаштагы секелек кыздардын жана бой жеткен кыздардын санын 100 000ге чейин кыскартуу.

8. Гендердик теңсиздикти жана жыныс белгиси боюнча зомбулук көрсөтүүнү токтотуу.

9. Аялдарга жана кыздарга карата зордук-зомбулуктун бардык түрлөрүн токтотуу. Мисалы, жыныс белгиси боюнча зомбулук, үй-бүлөлүк зомбулук жана жыныстык өнөктөшү тарабынан көрсөтүлгөн зомбулук. Анын ичинде жаңжалдар шарттарында, жаңжалдан кийинки кырдаалдарда жана гуманитардык катастрофа маалында.

10. Жаштар лидерлигин жана сексуалдык, репродуктивдүү ден соолук маселелери боюнча ар тараптуу билим алуусун, укуктарын коргоосун колдоо жана буга шыктандыруу.

Анткен менен, саясий декларация көпчүлүк региондордо илдеттин жыныстык жол менен жугуусу эпидемиянын негизги кыймылдаткыч күчү болгонуна карабастан ар тараптуу жыныстык жактан агартуучулук боюнча максатты кошкон эмес. Сахаранын түштүгүндөгү Африка өлкөлөрүндө ВИЧ илдети 98% учурда жыныстык жол менен жугат.

Саясий декларация сексуалдык укуктарды, анын ичинде маалымат алууга, басмырлоону болтурбоого укуктарды кошпойт. Булар болсо СПИД менен майнаптуу күрөштүн борбордук өңүттөрү болуп эсептелет.

Ден соолукка укук баарына тиешелүү

Ошондой эле саясий декларация ВИЧ менен жашаган адамдарга карата алардын укуктарын коргоо жана дем берүү ишинде прогресс адекваттуу болгондон алыс экенин жана адам укуктарын бузуу мурдагыдай эле ВИЧке каршы турууда негизги тоскоолдуктардын бири болгонун мойнуна алат. Мүчө мамлекеттер тоскоолдуктарды түзгөн же стигма менен басмырлоону күчөткөн мыйзамдарды кайра карап чыгууга жана реформалоого милдеттенет. Ошондой эле алар саламаттык сактоо жаатында, анын ичинде мисалы: секс-бизнес кызматкерлери, эркектер менен жыныстык катнашта болгон эркектер, баңгизат колдонгон адамдар, транссексуалдар жана абакта отургандар өңдүү ВИЧ илдетин жуктуруу тобокелдиги жогору болгон катмарларда басмырлабаган кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүккө көмөктөшүүгө милдеттенишет.

11. 2020-жылга чейин стигманы жана басмырлоону күчөткөн, кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктү чектеген, сапарга чыгууну чектеген, тесттен өтүүгө милдеттендирген жана ВИЧти жарыялабоого байланышкан мыйзамдарды кайра карап чыгуу жана реформалоо.

12. 2020-жылга чейин медициналык мекемелерде стигманы жана басмырлоону жок кылуу.

13. 2020-жылга чейин ВИЧ менен жашаган жана ВИЧ жуктуруп алуу тобокелдигине кабылган адамдардын 75% социалдык жактан коргоо кызмат көрсөтүүлөрүн колдонуусун камсыздоо максатында социалдык жана балдарды коргоонун улуттук системаларын бекемдөө.

СПИДди изоляциядан чыгаруу

Саясий декларация СПИДге жооп 2030-жылга чейин туруктуу өнүгүүнүн кызыкчылыктарында бүтүндөй Күн тартиби боюнча прогресске жетүүгө дем берерин тастыктайт. Ал саламаттык сактоонун жана социалдык коргоого жеткиликтүүлүктүн кызмат көрсөтүүлөрүн ар тараптуу камтылышын камсыздоого чакырат. ВИЧ илдети чөйрөсүнүн чегиндеги максаттарды кабыл алуу менен, мүчө мамлекеттер ден соолукка байланышкан бир катар маселелерге комплекстүү мамиле жасоо зарыл экенин белгилешти. Анын ичинде кургак учук, В жана С гепатиттери, жатын рагы, адамдын папиллома вирусу, жугуштуу эмес оорулар, жаңы жана кайра пайда болгон оорулар бар.

14. 2020-жылга чейин СПИДдин кесепетинен кургак учукка байланыштуу өлүмдөрдүн санын 75% кыскартуу.

15. 2020-жылга чейин кургак учуктан дарыланууга муктаж бардык адамдардын 90% дарылоо, анын ичинде жуктуруп алуу тобокелдиги жогору калктын 90% жана бери дегенде 90% ийгиликтүү дарылоого жетүү.

16. 2020-жылга чейин В жана С вирустук өнөкөт гепатитинин жаңы учурларын 30% азайтуу.

17.  В гепатити бар 5 миллион адамды жана С өнөкөт гепатити бар 3 миллион адамды 2020-жылга чейин дарылоо.

СПИД эпидемиясын токтотууну каржылоо

Бул максаттарга жетүүнү кепилдөө үчүн лидерлер СПИДге жооп катары тездетилген чараларды ишке ашыруу үчүн каржылоо жана ресурстарды эффективдүү бөлүп берүү боюнча дымактуу жана конкреттүү милдеттенмелерди алышты. Мүчө мамлекеттер СПИД, кургак учук жана безгек менен күрөшүү боюнча Глобалдык фондду 5-жолу Толуктоо үчүн 13 миллиард доллар менен камсыздоого чакырышты. Мүчө мамлекеттер инвестициянын зарыл көлөмүн камсыздоодо, кызмат көрсөтүүдө жеткирүүчүлөрдүн чынжырын бекемдөөдө, жумуш жеринде демилгелерди бекемдөөдө жана ден соолук үчүн товарлардын социалдык маркетинги үчүн өлкөлөргө жардам берүүдө жеке сектордун стратегиялык катышуусун кеңейтүүгө чакырышты.

18. 2020-жылга чейин СПИДге жооп катары жылына бери дегенде 26 миллиард АКШ доллары көлөмүндө инвестициялардын эсебинен ресурстардын таңсыктыгын жабуу үчүн баштапкы инвестицияларды көбөйтүү.

19. 2020-жылга чейин СПИДге кеткен чыгымдардын бери дегенде төрттөн бирин ВИЧ илдетин алдын алууга инвестициялоо жана СПИД боюнча бардык глобалдык ресурстардын 6% социалдык камсыздандыруу системасына – маалыматтык-пропагандалык ишке, коомдук жана саясий мобилдештирүүгө, маалыматтык жана коомдук программаларга жумшоо жана 2030-жылга чейин кызмат көрсөтүүлөрдүн бери дегенде 30% жамааттарды тартуу менен жүзөгө ашырылышын камсыздоого жетүү.

20. Коопсуз, эффективдүү жана кымбат эмес патенттелбеген дары-дармектерге, диагностикалык каражаттарга жана аларга байланышкан технологияларга жетүүгө тоскоол болгон практикаларды жана саясатты чечүү. Бул иштерди Интеллектуалдык менчик укуктарынын соода өңүттөрү боюнча Макулдашуунун (TRIPS) ийкемдүү механизмдерин толук колдонулушун камсыздоо жана кепилденген сапаттагы ден соолук үчүн продукцияны иштеп чыгуу, өндүрүү жана жеткирүү үчүн аймактык жана жергиликтүү потенциалды бекемдөө жолу менен.

Отчеттуулук жана туруктуулук

Мүчө мамлекеттер көзөмөлдү жана отчеттуулукту камсыздоо боюнча бир катар милдеттенмелерди алышты. Алар ВИЧ менен жашаган, ВИЧ жуктуруу тобокелдигине кабылган адамдардын мындан дагы жигердүү катышуусуна үндөшөт.

Алар Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы катчысы ЮНЭЙДСтин колдоосу менен Башкы Ассамблеяга жылдык серептерин берүүсүн улантууга чакырып, социалдык, экономикалык жана саясий өңүттөр аркылуу СПИД менен күрөштөгү прогресстерге сереп жүргүзүү үчүн ВИЧ жана СПИД боюнча жогорку деңгээлдеги кеңешме өткөрүүнү чечишти. Саясий декларация 2030-жылга чейинки мезгилге туруктуу өнүгүү жаатындагы Күн тартибин жүзөгө ашыруу боюнча Бириккен Улуттар Уюму жана ЮНЭЙДС үчүн шарттардын түзүлүшүн кепилдеп берүүгө мүчө мамлекеттерди чакырат.

СПИД менен күрөшүү ишинде бардык кызыкдар жактарга прогресс жолунда тоскоолдуктарды жок кылуу, ошондой эле Саясий декларация социалдык адилеттүүлүк боюнча аспап катары өз ролун аткарышын камсыздай алышы үчүн аракеттерди күчөтүү сунушталат.

Толук маалымат үчүн:  www.unaids.org