Статистика Борбор Азиядагы элеттик аялдардын абалын чагылдырат

23 October 2010, Oksu - Portrait of a rural family.@FAO/Vasily Maximov

Ушул аптада Түркиянын Стамбул шаарында эки күндүк семинар өтүп, анда Тажикстан менен Кыргызстандын айыл чарба жана айыл тармактарынын гендердик мазмуну, муну менен катар айыл чарба статистикасынын жаңы инструментарийи да тааныштырылды.

Жаңы инструментарий өндүрүштү күчөтүүдө жана айыл чарба тармактарында жыныс белгиси боюнча кичирейтип бөлүнгөн көрсөткүчтөрдү колдонууга колдоо көрсөтүүгө багытталган. Бул элеттик аялдардын укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жаатында өлкөлөргө колдоо көрсөтүү боюнча ФАОнун милдеттенмелеринин бир бөлүгү болуп эсептелет.

Эгерде улуттук өкмөттөр экономикалык жана айыл чарба реформаларын гендердик перспективаларды эсепке албастан жүргүзсө, анда жаңы саясаттын жана программалардын эркектерге жана аялдарга тийгизген дифференциацияланган таасири же көңүлгө алынбай калат, же такыр эле туура эмес кабылданат деген тобокелдик бар. Мамлекеттик пландоонун жана реформалардын максаттуу, эффективдүү жана туруктуу процесстерин камсыздоо үчүн эркектер менен аялдардын абалын туура чагылдырган эмпирикалык маалыматтарды – башкача айтканда, гендердик статистиканы колдонуу зарыл.

Борбор Азия өлкөлөрү туруктуу жана ар тараптуу өсүш үчүн өбөлгөлөр катары гендердик теңдикти таанышат. Бул глобалдык деңгээлде кабыл алынган Туруктуу өнүгүү максаттарында да белгиленип келет. Ар бир өлкөдө зарыл болгон институционалдык жана ченемдик алкактар бар. Бирок сезилээрлик өзгөрүүлөр жана өзгөчө алыскы элет аймактарында эң аярлуу аялдарга жетүү үчүн алардын потенциалын колдонуу көйгөйлүү маселе бойдон кала берүүдө.

“Биз айрым бир мисалдарды көрүп, кырдаалга логикалуу түшүндүрмө бере алабыз, - деп айтты ФАОнун статистика боюнча регионалдык адиси, семинардын уюштуруучуларынын бири Георгий Квиникадзе. – Анткен менен саясатты иштеп чыккандардан ишенимдүү маалыматтардын берилбей жатканы бул көйгөйлөрдү өлчөнүүчү көрсөткүчтөрү бар так жана эффективдүү максаттарга которуу иши кыйын болуп жатат”.

Гендердик көрсөткүчтөр терең тамыр жайган гендердик жалган көз караштарга жана басмырлоого каршы туруу үчүн далил база катары өтө маанилүү. Айыл чарба гендердик статистикасындагы ФАО инструментарийин жардамы менен маалыматтар жок болгон артыкчылыктуу тармактарды аныктап, бул боштукту толтуруп, директивалык органдарды мындан ары колдонуу үчүн кырдаалга талдоо жүргүзсө болот. Ошондой эле инструментарийдин бир бөлүгү болуп гендердик көрсөткүчтөрдүн негизги тизмеси эсептелинет. Тизме 18 пункттан турат жана ал гендердик маалыматтарды стандартташтырып, салыштырууга жардам берет.

Экономикалык мүмкүнчүлүктөргө келгенде эле Борбор Азиядагы аялдар өтө олуттуу көйгөйлөргө дуушар болот. Элеттик райондордо жашаган аялдар айыл чарбасындагы жумушчу күчтүн жарымын түзгөнү менен, өзгөчө жагымсыз кырдаалда турушат. Алардын айыл чарба өндүрүшүнө кошкон салымы олуттуу. Бирок же эсепке алынбайт, же көңүл сыртында кала берет. Себеби формалдуу эмес жумуштуулукка кирет.

ФАО фермер аялдар эркектердей эле ресурстарга жете алса, алар да өнүгө аларын далилдеди. Аялдар аймактын маанилүү, бирок толук колдонулбаган экономикалык потенциалы болуп эсептелинет.

Тажикстандагыдай эле Кыргызстанда да акыркы 25 жыл ичинде аялдардын абалында бара-бара өзгөрүүлөр байкалууда. Кыргызстанда гендердик маселелер боюнча улуттук координаторлордун тармагын кошкондо мамлекеттик мекемелердин түзүлүшү менен, ошондой эле адатта эл аралык уюмдардын колдоосу менен улуттук стратегиялардын жана программалдын иштелип чыгуусу менен эрте турмуш куруу жана зордук-зомбулук көйгөйлөрү чечилүүдө.

Борбор Азия өлкөлөрүндө жыныс белгилери боюнча кичирейтип бөлүнгөн маалыматтар чогултулууда. Бирок алар толук эмес, бири-бири менен байланышы жок жана башка социалдык чөйрөлөрдөгү көрсөткүчтөр менен макулдашылган эмес. Бул болсо эксперттерге жана чечим кабыл алган адамдарга тоскоолдук жаратып жатат.

Эркектердин элет жеринен шаарларга, башка өлкөлөргө миграциясы да коомдук структураларга өзгөрүүлөрдү киргизип, аялдардын ролуна таасирин тийгизип жатат.

Айыл чарбадагы гендердик статистиканын инструментарийин иштеп чыгуу жана эки өлкөдөгү (Түркияда бул иштер учурда даярдоо баскычында турат) кырдаалга талдоо жүргүзүү боюнча иштер ФАОнун Түркия менен өнөктөштүк Программасынын алкагында ишке ашырылууда.